Somuncu Baba Kimdir? | Gönül Sultanı Şeyh Hamid-i Veli

Gelin, zamanda bir yolculuğa çıkalım ve Somuncu Baba‘nın o sıcacık, ekmek kokan dünyasına dalalım! Anadolu’nun manevi fatihlerinden, bir somun ekmekle binlerce kalbi fetheden bu büyük veli, nam-ı diğer Şeyh Hamid-i Veli Hazretleri, aslında kimdi? O, ilahi aşkla yanan, tevazuuyla herkesi kendine hayran bırakan, Hakk’ın kapısında bir ömür bekleyen gerçek bir “Gönül Sultanı”ydı. Mütevazı yaşamının ardında yatan derin ilmi ve asırlardır dilden dile dolaşan efsanevi hikayesiyle, tarihin tozlu sayfalarından çıkıp gönlümüzün başköşesine oturmaya geliyor!

Somuncu Baba Kimdir? Kayseri’den Erdebil’e Uzanan İlim Macerası

Her süper kahramanın bir başlangıç hikayesi vardır, değil mi? Bizimkinin adı Şeyh Hamid-i Veli, doğum tarihi 1349, memleketi ise pastırmasıyla ünlü Kayseri! Kendisi, Peygamber Efendimiz’in 24. kuşaktan torunu olmasıyla da soyunun ne kadar mübarek olduğunu en başından belli eder. İlk eğitimini, kendisi de bir mutasavvıf olan babası Musa Efendi’den alır. Babasının “oku evladım” teşvikiyle Kayseri’nin ilim havuzuna balıklama dalar ve tefsir, kelam, hadis gibi konularda resmen master yapar. Medrese eğitimini tamamladıktan ve babası vefat ettikten sonra içindeki ilim ateşi onu daha uzaklara, Acem diyarına sürükler. Tebriz yakınlarındaki Hoy şehrinde, gönlünün navigasyonunu ayarlayacak olan hocası Alaaddin Ali Erdebili ile tanışır. Çalışkanlığı ve alçakgönüllülüğüyle hocasının “gözde öğrencisi” olur ve diplomasını kaparak Anadolu’ya geri döner.

Şöhretten Kaçış ve Efsanevi Somuncu Baba Fırını

Anadolu’ya dönüşü muhteşem olur! Kayseri’de talebe yetiştirirken, geleceğin bir başka manevi devi Hacı Bayram Veli ile yolları kesişir. Onu görür görmez “Bayram!” diye seslenmesi, Numan olan isminin bir ömür boyu Hacı Bayram olarak kalmasına vesile olur. Ancak şöhret, bizim gönül sultanının pek de hazzettiği bir şey değildir. Popülerlik artınca, melamet (kendini kınama, gizlenme) hırkasını giyip adeta sırra kadem basar. Önce kısa bir Tebriz molası, ardından rotayı o dönemin başkenti, ilim ve irfan merkezi Bursa’ya çevirir. Burada müderrislik yapıp alkış toplamak yerine ne mi yapar? Molla Fenari Mahallesi’nde iki gözlü bir fırın açar! Evet, bildiğiniz fırıncı olur. Odununu kendi kırar, hamurunu kendi yoğurur ve Bursa sokaklarında “Somunlar müminler!” nidasıyla ekmek satmaya başlar. O ekmekler o kadar lezzetli olur ki, tadı yakında sarayın bile gündemine oturacaktır.

Bursa Ulu Cami’deki Büyük Sır: Fatiha’nın Yedi Tefsiri

Bu lezzetli ekmeklerin sırrını merak edenlerin başında, padişah Yıldırım Beyazıt’ın damadı Emir Sultan Hazretleri gelir. Fırını ziyaret ettiğinde, karşısındakinin sıradan bir fırıncı değil, kendini gizleyen dev bir alim olduğunu anında çakar. Olaylar ise Niğbolu Zaferi sonrası inşa edilen Bursa Ulu Cami’nin açılışında patlak verir. Padişah, açılış hutbesini damadı Emir Sultan’ın okumasını ister. Fakat Emir Sultan topu taca atar ve bombayı patlatır: “Zamanın büyüğü, halkın Somuncu Baba dediği Şeyh Hamit aramızdayken bu görev bana düşmez!” der. Bütün gözler bizim fırıncıya döner. Devlet erkanına saygısından kürsüye çıkan Somuncu Baba, Emir Sultan’a “Hay Emir, hay, bizi ifşa ettin!” diye sitem eder. Sonra ne mi olur? Fatiha suresini tam yedi farklı şekilde, yedi farklı mana katmanıyla tefsir eder! Cemaatteki herkes, özellikle de günlerdir Fatiha tefsiri üzerine kafa patlatan Şeyhülislam Molla Fenari, şok içindedir. Molla Fenari’nin itirafı her şeyi özetler: “İlk tefsiri hepimiz anladık, ikinciyi bir kısmımız, üçüncüyü çok azımız… Dördüncü ve sonrakileri ise içimizde anlayan yoktu!”

Bursa’dan Ayrılış ve Manevi Yolculuğun Devamı

Artık sırrı ortaya çıkmış, karizması tavan yapmıştır. Ancak Somuncu Baba için şöhret, kaçılması gereken bir şeydir. Bursa halkının yoğun ilgisinden bunalan Gönül Sultanı, yine kimseye haber vermeden, en kıymetli talebeleri Hacı Bayram Veli ve Ak Bedrettin’i de yanına alarak yollara düşer. Bu kez durak Aksaray’dır. Burada da boş durmaz, talebe yetiştirmeye, Anadolu’nun dört bir yanına maneviyat kandilleri göndermeye devam eder. Hatta oğlu Yusuf Hakiki’nin (Gülbaba) eğitimini bizzat Hacı Bayram Veli’ye emanet eder. Bir süre sonra kutsal topraklara, Hac vazifesine gider. Dönüşte ise Hacı Bayram Veli’ye icazetnamesini verir ve onu Ankara’ya, kendi ekolünü kurması için gönderir. Bazı kaynaklar ise Hac dönüşü Malatya’nın Darende ilçesine, oğlu Halil Taybi’nin yanına yerleştiğini ve ömrünün son yıllarını orada geçirdiğini söyler. Bu durum, onun neden iki ayrı şehirde türbesi olduğunu da açıklar.

Somuncu Baba Türbesi Nerede? İki Şehir, Tek Gönül Sultanı

Bu büyük velinin vefatından sonra geride bıraktığı en önemli fiziki miras, sevenlerinin akın ettiği türbeleridir. Evet, “türbeleri” diyoruz çünkü kendisinin iki farklı şehirde makamı bulunmaktadır.

Aksaray Somuncu Baba Türbesi

Aksaray şehir merkezinin kuzeydoğusunda, Ervah Mezarlığı’nın içinde yer alır. 15. yüzyılda yapıldığı tahmin edilen bu yapı, zamanla bir dergaha dönüşmüştür. Burada sadece kendisi değil, torunları ve yakınları da medfundur. Tarihçi Abdurrahman El-Askeri gibi önemli kaynaklar, Somuncu Baba’nın Aksaray’da vefat ettiğini ve buraya defnedildiğini belirtir. Ziyaret ettiğinizde o manevi atmosferi iliklerinize kadar hissedersiniz.

Darende Somuncu Baba Türbesi ve Külliyesi

Diğer kutsal mekan ise Malatya’nın Darende ilçesindedir. Tohma Çayı’nın hemen yanı başında, kayalık bir alanda bulunan bu yapı, başlangıçta bir zaviye iken zamanla cami ve türbenin de eklendiği bir külliyeye dönüşmüştür. Bu türbede Şeyh Hamid-i Veli ile oğlu Halil Taybi Hazretleri birlikte yatmaktadır. Burası da tıpkı Aksaray gibi, yüzyıllardır Hak aşıklarının ve onun manevi mirasına saygı duyanların ziyaretgâhı olmuştur. Somuncu Baba Türbesi ve Külliyesi, bugün hala dimdik ayaktadır.

Vefatı ve Ebedi Mirası: Nasihatler ve Eserler

İlim, irfan ve tevazu dolu bir ömür, 1412 senesinde 65 yaşındayken son buldu. Vasiyeti üzerine cenaze namazını kıldırmak için can yoldaşı, gözbebeği öğrencisi Hacı Bayram Veli Ankara’dan çıkıp gelmiştir. Giderken bile ardında sadece gözü yaşlı sevenler değil, dostlarına ve hak yolundan gidenlere miras bıraktığı şu altın değerindeki nasihatleri bırakmıştır:

• Gizli ve aşikar her yerde Allah’tan korksunlar.
• Az yesinler, az konuşsunlar, az uyusunlar.
• Avamın arasına az karışsınlar.
• Tüm mahiyet ve kötülüklerden uzak dursunlar, kaçsınlar.
• İnsanların elindekilerden ümitlerini kessinler.
• Tüm zemmedilmiş sıfatları terk etsinler, övülen sıfatlarla süslensinler.
• Ayrı bir görüşle kendini cemaatten ayrı bırakmasınlar.
• Aç olarak ölseler bile şüpheli hiçbir lokmayı yemesinler.

Bu mütevazı fırıncının aynı zamanda kaleminin de ne kadar kuvvetli olduğunu bilmek gerekir. En bilinen eseri, 40 hadisi şerh ettiği “Şerh-i Hadis-i Erbain”dir. Ayrıca “Zikir Risalesi” ve “Silah-ul Müridin” isimli iki eseri daha bulunur. Şair yönü de varmış ama ne yazık ki şiirlerinden günümüze pek azı ulaşabilmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Somuncu Baba gerçekte kimdir?
Asıl adı Şeyh Hamid-i Veli’dir. 1349’da Kayseri’de doğmuş, Peygamber soyundan gelen, hem zahiri hem de batıni ilimlerde derinleşmiş büyük bir alim ve mutasavvıftır. Kendisini gizlemek için Bursa’da fırıncılık yapmıştır.

Somuncu Baba’nın türbesi hangi şehirlerdedir?
Somuncu Baba’nın hem Aksaray’da hem de Malatya’nın Darende ilçesinde olmak üzere iki ayrı şehirde türbesi bulunmaktadır.

Somuncu Baba’nın en meşhur olayı nedir?
En bilinen olayı, Bursa Ulu Cami’nin açılışında, kimliğini gizlemesine rağmen Padişah’ın damadının isteği üzerine kürsüye çıkıp Fatiha suresini yedi farklı şekilde tefsir etmesi ve tüm cemaati hayrete düşürmesidir.

Somuncu Baba’nın Hacı Bayram Veli ile ilişkisi nedir?
Hacı Bayram Veli, Somuncu Baba’nın en önemli ve en meşhur öğrencisidir. Somuncu Baba, ona “Bayram” ismini vermiş, onu yetiştirmiş ve daha sonra Ankara’da kendi irşat faaliyetini başlatması için görevlendirmiştir.